Neden önce tarafları bilmek gerekir?
Dış ticarette bir yük, satıcının deposundan alıcının deposuna gidene kadar çoğu zaman on farklı şirketin elinden geçer. Bir sorun çıktığında ilk soru hep aynıdır: Kim, kime karşı, hangi sözleşmeye dayanarak sorumlu? Bu sorunun cevabı tarafların rolünü ve aralarındaki belgeleri bilmekten geçer.
Bu konuda tarafları üç grupta ele alıyoruz: ticaretin tarafları (malı alıp satanlar), taşımanın tarafları (malı taşıyan ve taşımayı organize edenler) ve destek hizmeti verenler (gümrük, banka, sigorta, ekspertiz).
Taraf haritası
Bir tarafa tıklayın; rolünü, kiminle sözleşme yaptığını ve hangi belgeleri düzenlediğini görün. Harita, denizyolu ile yapılan tipik bir konteyner ihracatını gösterir.
Çıkış ülkesi
Taşıma
Varış ülkesi
Destek hizmetleri
Tüm taraflar (tablo)
| Taraf | Rolü | Sözleşme ilişkisi | Belgeler |
|---|---|---|---|
| Satıcı / gönderici | Malı satar ve (C ve D kurallarında) taşıma sözleşmesini yapar. Konşimentoda gönderici olarak yer alır. | Alıcı (satış sözleşmesi), forwarder veya taşıyıcı (taşıma sözleşmesi) | Ticari fatura, çeki listesi, konşimento talimatı, VGM |
| Gümrük müşaviri (çıkış) | İhracat beyannamesini gönderici adına verir. | Gönderici (temsil sözleşmesi) | İhracat beyannamesi |
| Kara taşıyıcısı (ön taşıma) | Boş konteyneri depodan alır, yükleme yerine getirir ve dolu konteyneri terminale teslim eder. | Forwarder veya taşıyıcı (merchant / carrier haulage) | Taşıma irsaliyesi / CMR |
| Freight forwarder | Taşımayı organize eder: yer ayırtır, belgeleri hazırlar, kara taşıması, gümrük ve sigortayı koordine eder. Kendi konşimentosunu düzenlerse taşıyıcı gibi sorumlu olabilir. | Gönderici veya alıcı (müşteri); armatör (yer alımı) | House B/L (HBL), FBL, booking teyidi |
| NVOCC | Gemi işletmeden taşıyıcı sıfatıyla hizmet verir; armatörden yer alır, müşterisine kendi konşimentosunu verir. | Müşteri ve armatör | House B/L |
| Armatör / taşıyıcı | Gemiyi işletir ve yükü limandan limana taşır. | Konşimentodaki gönderici (çoğu zaman forwarder) | Master B/L (MBL), seawaybill, varış ihbarı |
| Gemi acentesi | Armatörü limanda temsil eder; booking, konşimento, ordino ve liman işlemlerini yürütür. | Armatör (acentelik sözleşmesi) | Konşimento (armatör adına), ordino |
| Terminal işletmecisi | Konteyneri gemiye yükler, boşaltır ve depolar; ardiye ücretini alır. | Armatör (elleçleme); yük sahibi (ardiye) | Giriş-çıkış (EIR) kayıtları |
| Alıcı | Malı satın alır ve varışta teslim alır. F grubu kurallarda taşıma sözleşmesini o yapar. | Satıcı (satış sözleşmesi) | Akreditif talimatı, ithalat belgeleri |
| İhbar tarafı | Yük vardığında taşıyıcının haber verdiği taraf. Teslim alma hakkı yoktur. | — | Varış ihbarını alır |
| Gümrük müşaviri (varış) | İthalat beyannamesini alıcı adına verir, vergileri öder ve yükü gümrükten çeker. | Alıcı | İthalat beyannamesi |
| Bankalar | Akreditif ve vesaik mukabili ödemede belgeleri inceler ve ödemeye aracılık eder. | Alıcı (amir banka), satıcı (lehtar) | Akreditif, ödeme talimatı |
| Sigortacı ve eksper | Sigortacı poliçeyi düzenler ve hasarı öder; eksper hasarın nedenini ve tutarını tespit eder. | Sigorta ettiren (satıcı veya alıcı) | Sigorta poliçesi / sertifikası, ekspertiz raporu |
Ticaretin tarafları
- Gönderici (shipper): Taşıma sözleşmesinde yükü taşıyıcıya teslim eden taraf. Çoğunlukla ihracatçıdır ama her zaman değil; örneğin EXW satışta konşimentoda gönderici olarak alıcının forwarder'ı da yer alabilir.
- Alıcı (consignee): Yükü varışta teslim almaya yetkili taraf. Akreditifli işlemlerde konşimento çoğu zaman bankanın emrine düzenlenir; bu durumda bankanın ciro etmesi gerekir.
- İhbar tarafı (notify party): Yük vardığında taşıyıcının haber verdiği taraf. Teslim alma hakkı vermez, yalnızca bilgilendirilir.
Satış sözleşmesinin tarafları (satıcı ve alıcı) ile taşıma sözleşmesinin tarafları (gönderici ve taşıyıcı) aynı kişiler olmak zorunda değildir. Incoterms kuralı, taşıma sözleşmesini kimin yapacağını belirler: F grubunda alıcı, C ve D grubunda satıcı.
Taşımanın tarafları
Armatör / taşıyıcı (carrier, shipowner): Gemiyi işleten ve yükü fiilen taşıyan şirkettir. Düzenli seferlerle konteyner taşıyan şirketlere hat taşıyıcısı (liner) denir. Armatör kendi konşimentosunu (master B/L, MBL) düzenler.
Freight forwarder (taşıma işleri organizatörü): Taşımayı müşteri adına organize eder. Taşıyıcıyı seçer, yer ayırtır, belgeleri hazırlar; kara taşıması, gümrük ve sigorta gibi hizmetleri tek elden koordine eder. Forwarder kendi adına konşimento (house B/L, HBL) düzenlediğinde müşterisine karşı taşıyıcı gibi sorumluluk üstlenebilir.
NVOCC (Non-Vessel Operating Common Carrier): Gemi işletmeden taşıyıcı sıfatıyla hizmet veren şirkettir. Armatörden yer satın alır ve müşterisine kendi konşimentosunu verir. Terim ABD mevzuatından gelir; pratikte birçok forwarder aynı zamanda NVOCC'dir.
Gemi acentesi (shipping agent): Armatörü bir limanda temsil eder. Yer ayırtma, konşimento düzenleme, ordino (teslim belgesi) verme ve liman işlemlerini yürütür.
Terminal işletmecisi ve istifçi (stevedore): Konteyneri gemiye yükler, gemiden boşaltır, terminalde depolar. Ardiye ücretini terminal işletmecisi alır.
Kara ve demiryolu taşıyıcıları: Konteyneri limana getiren (ön taşıma) ve limandan alıcıya götüren (son taşıma) taşıyıcılardır.
Destek hizmeti verenler
- Gümrük müşaviri (customs broker): Gümrük beyannamesini yükümlü adına veren ve Ticaret Bakanlığı'ndan izin almış meslek mensubu. Yükümlü beyannameyi kendisi de verebilir; uygulamada firmalar çoğunlukla gümrük müşaviriyle çalışır.
- Bankalar: Akreditif ve vesaik mukabili ödemede belgeleri inceler, ödemeye aracılık eder.
- Sigortacı: Kargo sigortası poliçesini düzenler; hasarda tazminatı öder ve taşıyıcıya rücu eder.
- Eksper (surveyor): Hasarın nedenini ve tutarını tespit eder; yükleme öncesi kontrol (gözetim) de yapabilir.
3PL ve 4PL
3PL (third-party logistics) depolama, dağıtım ve taşıma gibi lojistik hizmetleri bir müşteri adına üstlenen hizmet sağlayıcıdır. 4PL ise kendi varlığı olmadan, birden fazla 3PL ve taşıyıcıyı müşteri adına yöneten, tedarik zincirinin tamamını koordine eden yapıdır. Bu terimlerin tanımları sektörde birebir standart değildir; teklif ve sözleşmede kapsamın ayrıca yazılması gerekir.
Kendinizi test edin
- Bir forwarder, müşterisine kendi adına konşimento düzenledi; yük yolda hasar gördü. Müşteri tazminat için önce kime başvurur? (Cevap: Kendi konşimentosunu düzenleyen forwarder'a. Forwarder da kendi sözleşmesine göre armatöre rücu eder.)
- İhbar tarafı yükü teslim alabilir mi? (Cevap: Hayır. İhbar tarafı yalnızca bilgilendirilir; teslim alma hakkı alıcıya veya konşimentonun meşru hamiline aittir.)
- FOB satışta taşıma sözleşmesini kim yapar? (Cevap: Alıcı. F grubu kurallarda ana taşımayı alıcı ayarlar ve öder.)