Taşıyıcının sorumluluğu neden sınırlıdır?
Taşıyıcılar, değerini bilmedikleri binlerce farklı yükü taşır. Uluslararası taşıma sözleşmeleri bu yüzden taşıyıcının sorumluluğunu belirli bir tutarla sınırlar. Bu sınır yükün gerçek değerinden çok düşük olabilir; özellikle hafif ama değerli yüklerde fark çok büyüktür.
Sınırlar Özel Çekme Hakkı (SDR) ile ifade edilir. SDR, IMF'nin bir para sepetine dayalı olarak hesapladığı rezerv birimidir ve ödeme günündeki kurla yerel paraya çevrilir.
Taşıma moduna göre sorumluluk sınırları
| Taşıma | Kural | Sınır |
|---|---|---|
| Denizyolu | Lahey-Visby Kuralları; Türkiye'de TTK md. 1186 | Koli başına 666,67 SDR veya brüt kg başına 2 SDR (hangisi yüksekse) |
| Denizyolu | Hamburg Kuralları (taraf olan ülkelerde) | Koli başına 835 SDR veya kg başına 2,5 SDR (hangisi yüksekse) |
| Karayolu (uluslararası) | CMR | Brüt kg başına 8,33 SDR |
| Havayolu | Montreal Sözleşmesi | kg başına 26 SDR (28 Aralık 2024'ten itibaren; önceki sınır 22 SDR) |
Bu sınırlar, malın türü ve değeri yüklemeden önce bildirilip belgeye yazıldığında uygulanmaz; bu durumda taşıyıcı genellikle ek navlun ister. Taşıyıcının kastı veya ağır kusuru gibi durumlarda da sınırlar kaldırılabilir. Ayrıntılar her sözleşmede farklıdır.
Sorumluluk limiti hesaplayıcı
Yükünüzün ağırlığını, koli sayısını, değerini ve güncel SDR kurunu girin; taşıyıcının en fazla ne kadar ödeyeceğini ve sigortasız kalan farkı görün. Varsayılan SDR kuru örnektir; güncel değeri IMF'nin sitesinden alın.
Örnek hesap
Örnek: 1.000 kg, 10 koli, değeri 100.000 USD. Lahey-Visby/TTK: max(10 × 666,67; 1.000 × 2) = 6.666,7 SDR. 1 SDR = 1,35 USD varsayımıyla ≈ 9.000 USD; yük değerinin yaklaşık %9'u. CMR ile aynı yük: 1.000 × 8,33 = 8.330 SDR ≈ 11.246 USD. Montreal: 1.000 × 26 = 26.000 SDR ≈ 35.100 USD.
Koli sayısı neden önemli?
Lahey-Visby Kurallarına göre konşimentoda konteynerin içindeki koli veya palet sayısı yazılmışsa, her biri ayrı koli sayılır. Yazılmamışsa konteynerin tamamı tek koli kabul edilir. Konşimentoda "1 x 40' konteyner, said to contain 20 palet" yazması, sorumluluk sınırını 666,67 SDR yerine 20 × 666,67 SDR üzerinden hesaplatabilir.
Kargo sigortası
Kargo sigortası, taşıyıcının sorumlu olup olmadığına bakmadan, poliçedeki teminat kapsamında yük sahibinin zararını öder. Sigortacı daha sonra taşıyıcıya rücu eder. Uluslararası ticarette yaygın olarak Enstitü Kargo Klozları (Institute Cargo Clauses) kullanılır:
- ICC (A): "Tüm riskler" teminatı. İstisnalar dışında her türlü kayıp ve hasarı kapsar. CIP'te asgari teminattır.
- ICC (B): Sayılan riskleri kapsar; (C)'den geniştir.
- ICC (C): Yangın, batma, karaya oturma gibi büyük ve sayılan riskleri kapsar. CIF'te asgari teminattır.
Sigorta bedeli genellikle CIF değerinin %110'u olarak belirlenir; ek %10, beklenen kâr ve masrafları karşılamak içindir. Savaş ve grev riskleri ayrı klozlarla teminat altına alınır.
Müşterek avarya
Gemi ve yük ortak bir tehlikeyle karşılaştığında (örneğin yangın veya karaya oturma), kaptanın hepsini kurtarmak için bilerek yaptığı fedakârlık ve masraflar müşterek avarya (general average) olarak ilan edilebilir. Bu masraflar gemi ve tüm yük sahipleri arasında değerleri oranında paylaştırılır; yükü hiç hasar görmemiş olsa bile her yük sahibi katkı payı öder.
Müşterek avarya ilan edildiğinde yük, katkı için teminat verilmeden teslim edilmez. Sigortalı yük sahibi için teminatı sigortacı verir. Sigortasız yük sahibi ise yükünü almak için genellikle yükün değerinin belirli bir yüzdesi kadar nakit teminat yatırmak zorunda kalır. Bugün çoğunlukla York-Anvers Kuralları 2016 uygulanır.
Hasar olduğunda ne yapılmalı?
- Teslimde görünen hasarı veya eksikliği teslim belgesine yazın; temiz imzalamayın.
- Taşıyıcıya yazılı hasar ihbarını sözleşmedeki kısa süreler içinde yapın.
- Hasarlı yükü ve ambalajı saklayın; fotoğraflayın.
- Sigortacıya hemen bildirin ve eksper atanmasını isteyin.
- Taşıyıcıya karşı hakları kaybetmemek için zamanaşımı sürelerini kaçırmayın.
Kendinizi test edin
- 1.000 kg'lık, 10 koliden oluşan ve değeri 100.000 USD olan bir yük denizyolunda tamamen kayboldu. Lahey-Visby'ye göre taşıyıcının sınırı nedir? (Cevap: 10 × 666,67 = 6.666,7 SDR ile 1.000 × 2 = 2.000 SDR'den yüksek olanı, yani 6.666,7 SDR. Bu, yük değerinin çok altındadır.)
- CIF satışta satıcı hangi asgari teminatla sigorta yaptırır? (Cevap: ICC (C), sigorta bedeli en az fatura değerinin %110'u.)
- Yükünüz hasar görmediği hâlde müşterek avaryaya katkı ödemeniz istendi. Neden? (Cevap: Müşterek avarya, ortak tehlikeden kurtulan tüm değerler arasında paylaştırılır; hasar görmemiş yük de kurtarılmış değer sayılır.)