Ödeme yöntemi neden önemli?
Uluslararası ticarette satıcı ile alıcı farklı ülkelerde, farklı hukuk sistemlerinde ve çoğu zaman birbirini hiç görmeden iş yapar. Satıcı parasını alamadan malı göndermek istemez; alıcı ise malı görmeden ödeme yapmak istemez. Ödeme yöntemleri, bu güven sorununu farklı ölçülerde çözen araçlardır.
Temel kural basittir: Bir taraf için güvenli olan yöntem, diğer taraf için risklidir. Doğru yöntem, tarafların birbirine duyduğu güvene, ülke riskine, işlemin tutarına ve pazardaki rekabete göre seçilir.
Risk merdiveni
Aşağıdaki grafik, beş temel yöntemi ihracatçı riskine göre sıralar. Bir yönteme tıklayarak işleyişini ve iki taraf açısından anlamını görebilirsiniz.
Tablo görünümü
| Yöntem | İhracatçı riski | İthalatçı riski | İşleyiş |
|---|---|---|---|
| Peşin ödeme Cash in advance | Çok düşük | Çok yüksek | Alıcı, mal sevk edilmeden önce ödemeyi yapar. |
| Akreditif (L/C) Letter of credit | Düşük | Yüksek | Alıcının bankası, belirlenen belgeler şartlara uygun sunulduğunda ödeme yapmayı taahhüt eder. |
| Vesaik mukabili ödeme (D/P) Documentary collection — documents against payment | Orta | Orta | Malı temsil eden belgeler bankalar aracılığıyla gönderilir; alıcı ödemeyi yaptığında belgeleri teslim alır. |
| Kabul kredili ödeme (D/A) Documentary collection — documents against acceptance | Yüksek | Düşük | Alıcı, vadeli bir poliçeyi kabul ederek belgeleri alır; ödeme vade tarihinde yapılır. |
| Mal mukabili ödeme (açık hesap) Open account | Çok yüksek | Çok düşük | Mal ve belgeler doğrudan alıcıya gönderilir; ödeme vadede (ör. 30, 60, 90 gün) yapılır. |
Sıralama: U.S. Department of Commerce, International Trade Administration — Trade Finance Guide. Kaynak, vesaik mukabili ödemeyi tek kategori olarak ele alır; D/P ve D/A ayrımı yazarın yorumudur. Risk düzeyleri göreli sıralamayı gösterir; ölçülmüş bir değer değildir.
Akreditif (L/C) nedir?
Akreditif, alıcının bankasının, belirlenen belgeler belirlenen sürede ve şartlara uygun sunulduğunda satıcıya ödeme yapacağını taahhüt ettiği bir belgedir. Ödeme güvencesi alıcıdan alınıp bankaya aktarılır.
Akreditifin en önemli özelliği şudur: Bankalar malla değil, belgelerle ilgilenir. Mal kusursuz da olsa, belgelerde akreditif şartlarına aykırı bir ayrıntı varsa (yanlış tarih, eksik imza, farklı mal tanımı) banka ödemeyi reddedebilir. Bu nedenle akreditifli işlemlerde belge hazırlığı, sevkiyat kadar önemlidir.
Akreditifler, ICC'nin UCP 600 kurallarına tabidir. Bu kurallara göre akreditifler gayrikabilirücu (geri dönülemez) kabul edilir; tarafların onayı olmadan değiştirilemez veya iptal edilemez.
Akreditif süreci adım adım
Dört taraf vardır: alıcı, alıcının bankası (amir banka), satıcının ülkesindeki muhabir banka ve satıcı. Adımlar arasında ileri-geri gezinerek belgelerin ve paranın nasıl hareket ettiğini izleyin.
Tüm adımlar (liste)
- Satış sözleşmesi (Satıcı → Alıcı)
Taraflar ödemenin akreditifle yapılacağını, akreditifin türünü, geçerlilik süresini ve istenecek belgeleri sözleşmede kararlaştırır. - Akreditif açma talimatı (Alıcı → Amir banka)
Alıcı kendi bankasına başvurur ve sözleşmedeki şartlarla akreditif açılmasını ister. Banka, alıcının kredi limitini veya teminatını değerlendirir. - Akreditifin açılması (Amir banka → İhbar / teyit bankası)
Amir banka akreditifi açar ve satıcının ülkesindeki muhabir bankaya (genellikle SWIFT ile) iletir. - Satıcıya ihbar (İhbar / teyit bankası → Satıcı)
Muhabir banka akreditifin gerçekliğini kontrol eder ve satıcıya bildirir. Teyit istenmişse kendi ödeme taahhüdünü de ekler. - Sevkiyat ve belgeler (Satıcı)
Satıcı akreditif şartlarını kontrol eder, malı süresi içinde sevk eder ve istenen belgeleri hazırlar: konşimento, ticari fatura, çeki listesi, menşe şahadetnamesi, gerekiyorsa sigorta poliçesi. - Belgelerin ibrazı (Satıcı → İhbar / teyit bankası)
Satıcı belgeleri, akreditifte belirtilen süre içinde bankaya sunar. - Belge incelemesi (İhbar / teyit bankası)
Banka belgeleri akreditif şartlarına uygunluk açısından inceler. UCP 600'e göre bankaların inceleme için en fazla 5 iş günü süresi vardır. Belgeler uygunsa ödeme yapılır veya vadeli ise kabul edilir. - Belgelerin gönderilmesi (İhbar / teyit bankası → Amir banka)
Belgeler amir bankaya gönderilir; amir banka da kendi incelemesini yapar. - Bankalar arası ödeme (Amir banka → İhbar / teyit bankası)
Amir banka, şartlara uygun belgeler karşılığında muhabir bankaya ödeme yapar. - Alıcının ödemesi (Alıcı → Amir banka)
Alıcı bedeli amir bankaya öder (veya kredi hesabından tahsil edilir) ve belgeleri teslim alır. - Malın teslim alınması (Alıcı)
Alıcı, konşimentonun aslıyla malı taşıyıcıdan teslim alır ve ithalat gümrük işlemlerini başlatır.
Akreditif türleri
- Teyitli / teyitsiz: Teyitli akreditifte satıcının ülkesindeki banka da ödeme taahhüdü verir. Alıcının bankası veya ülkesi riskli görülüyorsa teyit istenir.
- Görüldüğünde ödemeli (at sight) / vadeli (deferred): Ödeme ya belgeler uygun bulunduğunda hemen ya da belirli bir vadede yapılır.
- Devredilebilir (transferable): Satıcı, akreditifin tamamını veya bir kısmını asıl tedarikçisine devredebilir. Aracı ticarette kullanılır.
- Rotatif (revolving): Düzenli tekrarlanan sevkiyatlar için kullanılan, tutarı kendiliğinden yenilenen akreditif.
- Stand-by: Ödeme aracı olmaktan çok, karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirmezse devreye giren bir teminattır.
En sık yapılan belge hataları
- Konşimentodaki yükleme tarihinin, akreditifteki son yükleme tarihinden sonra olması
- Faturadaki mal tanımının akreditifteki tanımla birebir uyuşmaması
- Belgelerin, akreditifte belirtilen ibraz süresi geçtikten sonra sunulması
- Sigorta bedelinin istenen tutarın (çoğunlukla fatura değerinin %110'u) altında olması
- Akreditifte istenen bir belgenin (ör. menşe şahadetnamesi, analiz raporu) eksik olması
Kendinizi test edin
- İhracatçı için en güvenli, ithalatçı için en riskli yöntem hangisidir? (Cevap: Peşin ödeme.)
- Akreditifte mal eksiksiz teslim edildi ama faturadaki mal tanımı akreditiften farklı. Banka ne yapar? (Cevap: Belgeler uygun olmadığı için ödemeyi reddedebilir. Bankalar malla değil, belgelerle ilgilenir.)
- Vesaik mukabili ödemenin akreditiften farkı nedir? (Cevap: Bankalar yalnızca belgeleri aracılık ederek iletir; ödeme taahhüdü vermez.)